Beth yw afiechyd meddwl difrifol?

Mae afiechyd meddwl difrifol yn cynnwys diagnosis sydd fel arfer yn cynnwys seicosis (colli cysylltiad â realiti neu brofi rhithdybiau) neu lefelau uchel o ofal, ac a allai olygu triniaeth mewn ysbyty. Yma, rydym yn edrych ar ddau o’r afiechydon meddwl difrifol mwyaf cyffredin: sgitsoffrenia ac anhwylder deubegynol (neu iselder manig).

Sgitsoffrenia

Afiechyd meddwl difrifol yw sgitsoffrenia sy’n effeithio ar feddwl person, ac a all newid eu golwg ar realiti, eu hemosiynau a’u hymddygiad. Yn aml, mae sgitsoffrenia yn dod i’r amlwg pan fydd person yn eu harddegau hwyr neu eu hugeiniau cynnar, er y gall hefyd ddechrau yn hwyrach men bywyd. Bydd tua 1 ym mhob 100 o bobl yn cael eu heffeithio gan sgitsoffrenia.

Achosion

Mae gwyddonwyr wedi nodi nifer o achosion posibl neu sbardunau i sgitsoffrenia – o ffactorau genetig i achosion emosiynol fel profiadau trawmatig, anafiadau corfforol i’r ymennydd a phroblemau yn natblygiad yr ymennydd.

Symptomau

Gellir gosod symptomau sgitsoffrenia mewn dau gategori: symptomau positif a symptomau negyddol.

Mae symptomau positif fel arfer yn digwydd yng nghyfnod cychwynnol y salwch. Maent yn tueddu i fod y mwyaf eithafol, ac yn cael eu galw’n ‘bositif’ am eu bod yn cynnwys profiad ‘eithafol’, fel episod seicotig neu rhithdybiol. Gall symptomau positif gynnwys:

  • Rhithdybiau: cred bersonol sy’n ffug ac yn seiliedig ar resymiad anghywir o realiti allanol; mae’r credoau hyn yn cael eu cynnal yn gryf, er gwaethaf unrhyw dystiolaeth i’r gwrthwyneb.
  • Rhithwelediadau: pan fydd person yn profi neu’n canfod pethau nad ydynt yn bodoli. Gallai hyn ddigwydd drwy unrhyw un o’r synhwyrau: gellir gweld, arogli neu deimlo rhithwelediad.
  • Amhariadau yn y broses meddwl: gall y rhain gynnwys llif meddwl anhrefnus neu golli meddyliau yn sydyn.

Mae symptomau negyddol yn tueddu i fod yn symptomau tymor hirach. Cant eu galw’n symptomau ‘negyddol’ am eu bod yn disgrifio colled o swyddogaeth arferol – hynny yw, profiad yn cael ei ‘ddofi’. Mae symptomau negyddol yn cynnwys:

  • Diffyg ysgogiad ac emosiynau
  • Blinder neu ddiffyg egni
  • Dod yn encilgar neu’n ynysig
  • Diffyg canolbwyntio
  • Colli diddordeb mewn bywyd
  • Colli cwsg

Triniaeth

Mae sgitsoffrenia yn hawdd ei drin. Mae pobl sy’n dioddef o sgitsoffrenia fel arfer yn cael presgripsiwn o feddyginiaeth sy’n targedu’r symptomau positif. Mae nifer o feddyginiaethau gwrth-seicotig ar gael bellach, a gallwch drafod y dewis gyda’ch doctor, gan ystyried sgil effeithiau a materion eraill.

Fodd bynnag, ni ddylai meddyginiaeth fod yn fwy na rhan o becyn adferiad ar gyfer sgitsoffrenia. Am fwy o wybodaeth am gymryd agwedd mwy cynhwysfawr, ‘person cyfan’ at wella o afiechyd meddwl difrifol, cliciwch yma.

Anhwylder Deubegynol (neu Iselder Manig)

Mae anhwylder deubegynol (neu iselder manig) yn salwch meddwl difrifol sy’n achosi newidiadau eithafol mewn hwyliau person. Mae pobl sy’n dioddef o anhwylder deubegynol yn aml yn dioddef episodau o orawydd ac iselder drwy gydol eu bywydau, er nad yw llawer yn dioddef unrhyw symptomau rhwng yr episodau hyn.

Achosion

Rydym yn gwybod bod anhwylder deubegynol yn tueddu i redeg mewn teuluoedd, felly credwn fod genynnau yn ffactor arwyddocaol. Fodd bynnag, yn debyg i sgitsoffrenia, fe all ddigwyddiadau straenus, anafiadau corfforol neu ffactorau eraill achosi ymosodiad symptomau’r afiechyd.

Symptomau

Dyma brif symptomau anhwylder deubegynol:

1. Ymddygiad manig fel:

  • Hwyliau parhaol uchel neu ewphorig
  • Sensitifedd ac aflonyddwch
  • Cynnydd mewn egni
  • Hunan-barch chwyddedig
  • Ychydig o angen am gwsg
  • Natur siaradus
  • Cynnydd mewn ysfa rywiol
  • Meddyliau’n gwibio
  • Anallu i ganolbwyntio
  • Cymryd risgiau
  • Gwario cynyddol

2. Ymddygiad iselhaol fel:

  • Hwyliau parhaol ddof neu drist
  • Pryder
  • Colli diddordeb neu bleser mewn bywyd
  • Newid mewn archwaeth neu bwysau corfforol
  • Insomnia/ gorgysgu
  • Gorflinder
  • Colli egni
  • Diffyg ysfa rywiol
  • Hunan-niweidio neu feddyliau hunanddinistriol
  • Teimladau o euogrwydd a diffyg gwerth
  • Anhawster wrth ganolbwyntio

3. Cyflwr cymysg gyda symptomau o ymddygiad manig ac iselder.

4. Gellir gweld ymddygiad seicotig hefyd yn ystod nifer o episodau o ymddygiad manig neu iselder. Gall hyn gynnwys rhithdybiau a rhithwelediadau.

Triniaeth

Fel gyda sgitsoffrenia, mae triniaethau effeithiol ar gael ar gyfer iselder manig. Yn aml, bydd gofal a thriniaeth yn cyfuno meddyginiaeth a thriniaethau seico-gymdeithasol.

Y driniaeth fwyaf cyffredin a defnyddir yn ystod cyfnod manig anhwylder deubegynol yw lithium carbonate, sef meddyginiaeth sefydlogi hwyliau. Gellir trin iselder gyda meddyginiaeth gwrth-iselder a thriniaethau siarad fel therapi ymddygiad gwybyddol (CBT).

Mae’r pecyn gofal mwyaf effeithiol ar gyfer salwch meddwl difrifol yn ystyried pob rhan o fywyd. Am fwy o wybodaeth am gymryd ‘agwedd y person cyfan’ at wella o afiechyd meddwl difrifol, cliciwch yma.

Angen gwybod mwy?

Am ragor o wybodaeth am sgitsoffrenia neu anhwylder deubegynol, mae’r gwefannau canlynol yn lle da i gychwyn:

The BBC Website – trosolwg defnyddiol o salwch meddwl, gyda chydbwysedd da o wybodaeth a chyngor.

Mentalhealth.org – trosolwg cynhwysfawr o salwch meddwl gan y Sefydliad Iechyd Meddwl.

The Royal College of Psychiatrists Website – yn cynnwys cysylltau i wybodaeth am sgitsoffrenia gan Goleg Brenhinol y Seiciatryddion; gellir gweld tudalen gyswllt debyg ar gyfer anhwylder deubegynol yn