Deddf Iechyd Meddwl

ARWEINIAD BYR AR GYFER DEFNYDDWYR GWASANAETHAU IECHYD MEDDWL A’U TEULUOEDD

Mae Deddf Iechyd Meddwl 1983 yn parhau i fod yn ddarn pwysig o ddeddfwriaeth, sy’n gosod y fframwaith cyfreithiol ar gyfer pwerau gorfodol yng Nghymru a Lloegr.

Dim ond diwygio Deddf 1983 y mae Deddf 2007, ac nid yw’n cymryd ei le. Yn anffodus, golyga hyn bod deddfwriaeth iechyd meddwl wedi mynd yn fwy cymhleth, ac felly mae’r Arweiniad hwn yn ceisio esbonio’n fyr ble mae’r ddeddf wedi newid, yn ogystal â ble mae wedi aros yr un fath.

Cafodd Deddf 1983 ei diwygio ddiwethaf yn 1995, gan Ddeddf Iechyd Meddwl (Cleifion yn y Gymuned), a greodd “ryddhad dan oruchwyliaeth” neu “ôl-ofal dan oruchwyliaeth”, ac mae hyn wedi bod yn bwysig iawn i bobl sy’n derbyn “ôl-ofal Adran 25”. Mae Deddf 2007 yn disodli Deddf 1995, a bydd “ôl-ofal Adran 25” yn dod i ben. Yn ei le, bydd Triniaeth Gymunedol dan Oruchwyliaeth, a byddwn yn esbonio hyn yn fanylach yn ddiweddarach yn yr Arweiniad.

Ynghyd â Deddf 1983, roedd Cod Ymarfer, oedd yn rhoi arweiniad ar sut y dylid gweithredu’r Ddeddf yng Nghymru a Lloegr. Cafodd y Cod hwn ei ailysgrifennu i adlewyrchu’r newidiadau yn Neddf 2007 ac, yn bwysig iawn, mae fersiwn ar wahân ar gael bellach yn benodol ar gyfer Cymru. Cyhoeddwyd Cod Ymarfer y Ddeddf Iechyd Meddwl ar gyfer Cymru ym mis Medi 2008. Mae’n ddogfen hir (tua 240 o dudalennau) a bydd yn bwysig iawn wrth gyfeirio sut y caiff deddfwriaeth iechyd meddwl ei weithredu yng Nghymru. Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru hefyd yn cynhyrchu cyfres o lyfrynnau dan y teitl cyffredinol “Tawelwch Meddwl”, sy’n cynnig crynodebau defnyddiol o’r Cod ar gyfer defnyddwyr gwasanaethau, eu teuluoedd a’u gofalwyr. Ceir gwybodaeth am ble i gael gafael ar y Cod, a’r llyfrynnau “Tawelwch Meddwl”, ar ddiwedd yr Arweiniad hwn.

Nid yw’r Cod Ymarfer yn ddeddf y mae’n rhaid ei dilyn heb oedi, ond mae’n ddogfen hynod bwysig gan ei bod yn cynnwys “arweiniad statudol” a gellir herio gweithwyr proffesiynol sy’n dewis peidio â dilyn yr arweiniad hwn, mewn llys.

Felly i grynhoi, o fis Tachwedd 2008 ymlaen, y dogfennau statudol pwysig ar gyfer iechyd meddwl yng Nghymru fydd:

  • Deddf Iechyd Meddwl 1983, fel y diwygiwyd gan Ddeddf Iechyd Meddwl 2007 
  • Cod Ymarfer y Ddeddf Iechyd Meddwl ar gyfer Cymru

Bydd yr Arweiniad hwn nawr yn mynd ati i esbonio beth, yn ymarferol, fydd yn aros yr un fath, a beth fydd yn newid. Byddwn yn edrych yn gyntaf ar y Deddfau Iechyd Meddwl ac yna ar y Cod Ymarfer.

DEDDFAU IECHYD MEDDWL 1983 a 2007 – Beth sydd HEB newid
Yr Adrannau ar gyfer Derbyn i Ysbyty, Gwarcheidwaeth ac Ôl-ofal

Gan ddechrau gyda’r hyn sydd heb newid; mae hyn yn cynnwys yr Adrannau y bydd defnyddwyr gwasanaethau a’u teuluoedd fwyaf cyfarwydd â nhw, sef:

  • Adran 2 a ddefnyddir i dderbyn a chadw unigolyn mewn ysbyty er mwyn cael asesiad am hyd at 28 diwrnod, 
  • Adran 3 a ddefnyddir i dderbyn a chadw unigolyn mewn ysbyty am driniaeth am hyd at 6 mis, 
  • Adran 4 a ddefnyddir mewn argyfwng i dderbyn a chadw unigolyn mewn ysbyty am hyd at 3 diwrnod, 
  • Adran 5 a ddefnyddir, unwaith eto, mewn argyfwng i gadw unigolyn sydd eisoes yn yr ysbyty, am hyd at 3 diwrnod gan ddoctor (S5.2) neu 6 awr gan nyrs (S5.4),
  • Adran 7 a ddefnyddir i dderbyn unigolyn i mewn i Warcheidwaeth
  • Adrannau yn Rhan 3 y Ddeddf, gan gynnwys Adrannau 37 a 41 a ddefnyddir ar gyfer pobl sy’n ymddangos o flaen llys, 
  • Adran 117, sy’n gosod dyletswydd ar awdurdodau i gynnig ôl-ofal i unigolyn sydd wedi cael ei gadw am driniaeth,
  • Adrannau 135/136, sy’n ymwneud â mynd ag unigolyn i fan diogel er mwyn cael asesiad.

Ni chafodd yr Adrannau hyn o Ddeddf 1983 eu newid gan Ddeddf 2007, ac maent yn parhau i fod mewn grym. Yr hyn ddylai newid yw’r modd y byddant yn cael eu gweithredu’n ymarferol, a dyma’r hyn y byddwn yn edrych arno nesaf.

DEDDFAU IECHYD MEDDWL 1983 a 2007 – BETH SYDD YN NEWID

Byddwn nawr yn edrych ar saith maes ble mae Deddf 2007 wedi newid Deddf 1983, sef:

  • sut y caiff anhwylder meddyliol ei ddiffinio
  • y gweithwyr proffesiynol sydd â rôl benodol o fewn y Ddeddf 
  • hawliau ychwanegol ar gyfer cleifion i ddisodli eu Perthynas Agosaf 
  • sut y caiff triniaeth ei ddiffinio, a pha bryd y gellir ei roi 
  • cyflwyniad Triniaeth Gymunedol dan Oruchwyliaeth (TGdO) a Gorchmynion Triniaeth Gymunedol (GTG)
  • hawl newydd i gleifion gael eiriolwr 
  • rhai newidiadau yn ymwneud â sut y caiff Tribiwnlysoedd Adolygu Iechyd Meddwl eu gweithredu.

Y COD YMARFER AR GYFER CYMRU

Rydym eisoes wedi dweud nad yw rhai adrannau allweddol o’r Ddeddf wedi newid, ond y gallai’r modd y byddant yn cael eu gweithredu’n ymarferol newid. Dyma ble y bydd y Cod Ymarfer newydd ar gyfer Cymru yn bwysig.

Mae’r Cod yn nodi’n fanwl sut y dylai gweithwyr proffesiynol a sefydliadau ymgymryd â’r swyddogaethau a’r cyfrifoldebau a roir iddynt dan ddeddfwriaeth iechyd meddwl. Mae hefyd yn nodi’n fanwl beth yw hawliau defnyddwyr gwasanaethau (y cyfeirir atynt fel “cleifion” bob tro), eu perthnasau a’u gofalwyr. Mae gan y Cod 34 pennod i gyd, ac ni fyddai’n ymarferol i ni gyfeirio atynt oll yn yr Arweiniad hwn. Yn hytrach, byddwn yn tynnu sylw at y rhannau hynny o’r Cod sydd bwysicaf i ddefnyddwyr gwasanaethau a’u teuluoedd, o ran arfer yr hawliau a roddir yn y Ddeddf. Mae’r rhain yn cynnwys:

  • Yr Egwyddorion Arweiniol 
  • Cynllunio Gofal a Thriniaeth 
  • Datganiadau Ymlaen Llaw o ddymuniadau a theimladau
  • Ymweld â phobl yn yr ysbyty 
  • Gwybodaeth ar gyfer cleifion a’u Perthnasau / Perthynas Agosaf 
  • Gofalwyr
  • Eiriolaeth Iechyd Meddwl Annibynnol
  • Tribiwnlys Adolygu Iechyd Meddwl

 
“MESUR” IECHYD MEDDWL AR GYFER CYMRU?

Mae Hafal yn cyflwyno eu sylwadau i Lywodraeth Cynulliad Cymru er mwyn datblygu Mesur Iechyd Meddwl fydd yn rhoi hawliau cyfreithiol newydd i bobl gydag afiechyd meddwl difrifol. “Mesur” yw’r enw ffurfiol ar gyfer deddfwriaeth a gaiff ei basio gan y Cynulliad yn benodol ar gyfer Cymru. Gallai’r Mesur Iechyd Meddwl a gynigir gydbwyso hawliau gorfodaeth drwy roi hawl i bobl gael asesiad, triniaeth ac eiriolaeth briodol cyn iddynt fynd yn rhy wael. Ein cred ni yw y gallai hyn olygu bod gorfodaeth yn ddianghenraid ar gyfer rhai pobl. Unwaith eto, byddwn yn diweddaru’r Arweiniad hwn gyda gwybodaeth am ddatblygiad Mesur o’r fath.

GWYBODAETH BELLACH

Bwriad yr Arweiniad hwn yw cynnig golwg gryno yn unig o Ddeddf 1983, fel y’i diwygiwyd gan Ddeddf 2007. Ni all, ac nid oes bwriad iddo fod, yn sylwebaeth gynhwysfawr ar y ddeddfwriaeth. Os bydd angen gwybodaeth fanylach arnoch chi felly, mae’n bwysig eich bod yn ceisio cael cyngor pellach.
Mae’r Cod Ymarfer a llawer o wybodaeth bellach, gan gynnwys y llyfrynau Tawelwch Meddwl, ar gael ar y wefan ddefnyddiol ganlynol:
www.wales.nhw.uk/mentalhealthact1983

Am ragor o wybodaeth am Hafal, ewch i’r wefan.