Cyfweliad: Ymddiriedolwr Hafal a enillodd Wobrwyo a’r ymgyrchydd Mair Elliott

Mae Mair Elliott yn ymgyrchydd iechyd meddwl ac awtistiaeth sydd wedi ei chydnabod ac ennill gwobr. Yn Ymddiriedolwr gyda’r elusen iechyd meddwl Gymreig, Hafal, mae Mair yn defnyddio’r cyfryngau cenedlaethol a’r cyfryngau cymdeithasol er mwyn olrhain ei thaith a rhannu ei barn a’i phryderon. Rydym yn siarad gyda Mair yma er mwyn canfod mwy am yr hyn sydd yn ei chymell a phwy sydd yn ei hysbrydoli.
Mair gyda’i gwobr Dewi Sant am ‘Dinasyddiaeth’, Mawrth 2018 

Dywedwch wrthym am yr hyn a oedd wedi’ch arwain i ymgyrchu am y tro cyntaf a’r  hyn sydd yn bwysig i chi?

Y peth cyntaf i mi wneud oedd cyfrannu at ymchwiliad Llywodraeth Cymru i mewn i wasanaethau iechyd meddwl i blant. Roeddwn wedi cyflwyno tystiolaeth ysgrifenedig ac wedi siarad gyda’r Pwyllgor a oedd yn cynnal yr ymchwiliad, a hynny gyda chymorth  Hafal. Yn dilyn hyn, cysylltodd ITV Wales a S4C gyda mi gan ofyn i mi a oeddwn yn fodlon gwneud rhaglen am gyflwr gwasanaethau iechyd meddwl i blant a’r glasoed (CAMHS) yng Nghymru.

Roedd gen i brofiad personol o ddefnyddio CAMHS, ac roeddwn yn fodlon iawn i fynd at i wella ymwybyddiaeth o’r problemau sydd yn ein hwynebu: pethau fel rhestrau aros hir, mynediad gwael at therapïau siarad, ychydig neu dim cymorth mewn argyfwng, diffyg staff adnoddau gwael, cyfathrebu gwael rhwng asiantaethau ac yn y blaen, sydd yn golygu nad wyf i a miloedd o bobl ifanc eraill yng Nghymru yn derbyn y cymorth a’r driniaeth gywir, ac mae hyn o bosib yn peryglu bywydau. Telmais fod dyletswydd arnaf  i wneud rhywbeth am hyn. Roedd y rhaglen S4C ‘Byd ar Bedwar’ a rhaglen ITV Cymru ‘Wales This Week’ yn ymddangos fel y cyfle perffaith i amlygu’r trallod a’r rhwystredigaeth y mae teuluoedd a phobl ifanc yn wynebu er mwyn ceisio derbyn cymorth a thriniaeth ar gyfer afiechyd.

Roedd hefyd yn peri rhwystredigaeth i mi fod afiechyd meddwl yn cael ei stigmateiddio ‘gymaint, ac roedd rhaid i bobl geisio ymdopi nid yn unig gyda’u hafiechyd, ond yn aml gyda phobl yn eu beirniadu a’n gwneud camsyniadau. Er yn frawychus, roeddwn am gymryd camau i fod yn agored am fy afiechyd meddwl, gan obeithio y byddai hyn yn arwain at eraill yn trafod afiechyd meddwl hefyd, a cheisio dechrau herio’r camsyniadau a’r ystrydebau hynny.

Diolch byth, talodd hyn ar ei ganfed ac roedd un o’r rhaglenni wedi ennill gwobr BAFTA Cymru. Rwyf wedi bod yn ymgyrchu byth ers hynny. Mae pobl yn gofyn drwy’r amser sut wyf yn mynd ati i sefyll o flaen cynulleidfa, trafod pethau yn agored gan roi fy hun mewn sefyllfa mor fregus. I fod yn onest, nid wyf yn siŵr sut wyf yn gwneud hyn ond rwy’n teimlo elfen o ddyletswydd.  Rwy’n gwrthod eistedd yn ôl a chaniatáu i genedlaethau o bobl ifanc i fynd drwy’r un peth. Felly, p’un ai os yw pobl am glywed fy llais ai peidio, rwyf dal yn mynd i ymgyrchu gyda’r un angerdd a’r ymrwymiad. Nid yw’n deg fod pobl ifanc yn cael eu trin fel sy’n digwydd ar hyn o bryd, yn enwedig pan eu bod yn mynd drwy gyfnod tywyllaf eu bywydau. Mae fy nyhead i geisio unioni unrhyw gam yn fwy na’m mhryderon o fod yn onest o flaen pawb ac yn  agored i niwed.

Yn eich barn chi, beth yw’r materion iechyd meddwl allweddol sydd yn wynebu menywod heddiw?

Nid wyf yn gwrthwynebu’r cyfryngau cymdeithasol neu dechnoleg, ond rwy’n credu eu bod yn achosi argyfwng iechyd meddwl, yn enwedig ymhlith merched ifanc.  Mae yna epidemig o hunanhyder isel a lles gwael, ac nid oes yna gadernid gan bobl, ac mae hyn yn gyfuniad  gwenwynol. Gyda’r holl bethau positif a ddaw yn sgil technoleg a’r cyfryngau cymdeithasol, dylent hefyd ddod ag arwydd o rybudd sydd yn darllen: “Perygl – nid yw’r pethau yr ydych yn gweld o bosib yn bethau go iawn.”

Efallai mai fy nghanfyddiad i yw hyn, ond rwy’n teimlo fod menywod, yn enwedig menywod ifanc, yn disgyn i’r trap o gymharu eu bywydau eu hunain gyda’r hyn y maent yn ei weld ar-lein, gan wneud i lawer ohonynt deimlo yn annigonol, anhapus gyda’u hunain neu hyd yn oed yn orbryderus neu’n isel. Y pwysau i sicrhau’r corff perffaith, y swydd berffaith, bod yn fam berffaith sydd yn medru ‘gwneud pob dim’ – mae pob dim wedi  cyrraedd penllanw. Ac i wneud pethau yn waeth, nid oes yna  unrhyw ffordd o geisio osgoi’r disgwyliadau yma gan fod y cyfryngau cymdeithasol wrthi bob awr o’r dydd ar draws y byd.

Yn yr oes hon o dechnoleg a’r cyfryngau cymdeithasol, mae pobl o unrhyw ryw yn gweld fersiynau o fywyd perffaith, na sy’n realistig. Yn aml, mae’r modd y mae pobl yn cyflwyno eu hunain ar-lein yn golygu eu bod ond yn dangos y pethau da yn eu bywydau a hyd yn oed yn gorliwio’r pethau positif yn eu bywydau. Mae’n hawdd iawn camddehongli hyn fel yr hyn i’w ddisgwyl gan fywyd. Mewn realiti, mae bywyd yn anniben, nid yw’n dda, ac mae ceisio disgwyl pethau amgen yn mynd i wneud i chi deimlo’n wael. Ond mae pobl yn tyfu lan gyda’r pethau yma i’w gweld ar y cyfryngau cymdeithasol, ac yna mae pobl yn ei chanfod hi’n anodd ymdopi pan ddaw hi at fywyd go iawn pan nad yw’ch bywyd chi yn debyg i’r hyn sydd wedi ei weld ar-lein.

Mae lluniau yn cael eu golygu’n ddigidol er mwyn portreadu’r ‘corff perffaith’ ond nid yw’r lluniau yma yn cael eu cyhoeddi gyda’r rhybudd fod y corff yn y llun wedi ei newid yn ddigidol er mwyn ymddangos yn dalach, yn fwy tenau, yn fwy cyhyrog ayyb. Eto, mae’n hawdd credu y dylai eich corff chi ymddangos fel y corff sydd yn y llun.

Mae angen i ni ystyried sut y mae modd i ni fynd i’r afael gyda’r epidemig yma o hunanhyder isel, nid drwy wahardd cyfryngau cymdeithasol ond drwy ddefnyddio pŵer y cyfryngau cymdeithasol i fynd i’r afael gyda’r disgwyliadau hynny ar-lein na sydd yn iachus nac yn realistig.

Pa fenywod sydd wedi eich ysbrydoli chi yn eich bywyd a pham?

Rwyf yn cael fy ysbrydoli gan nifer o fenywod, ond neb yn fwy na’m Mam. Mae fy Mam, sydd hefyd yn gweithio mewn swydd arweiniol yn y sector elusennol, wedi dangos i mi o’r cychwyn cyntaf nad ddylai bod yn fenyw effeithio ar fy uchelgeisiau. Dangosodd i mi fod menywod yn medru cael eu dyrchafu mewn mudiadau a bod yn gyfranwyr ac yn weithwyr gwerthfawr.   Yn ei sgil hi, nid wyf erioed wedi gadael i gydraddoldeb rhywiol i beri ofn neu ragfarn ar sail rhyw i rwystro’r hyn yr wyf wedi cyflawni. Yn ei sgil hi, rwyf yn falch o fod yn fenyw.

Mae fy Mam wedi bod drwy fy afiechyd gyda mi, yn gyrru milltiroedd i ymweld â’r ysbytai, yn ymladd  am gymorth gan wasanaethau ar fy rhan, wedi fy ngweld ar fy ngwaethaf  wrth frwydo’r afiechyd meddwl. Mae hefyd wedi bod gerllaw ar fy nhaith anhygoel yn siarad yn gyhoeddus ac yn ymgyrchu. Bob tro yr wyf yn camu ar lwyfan, bob tro yr wyf yn siarad gyda gwleidydd, bob tro yr wyf yn rhan o gyfarfodydd bwrdd amrywiol, rwyf yn gwybod fy mod yno yn ei sgil hi. Rwyf yno am mai hi oedd wedi dod â mi i’r byd, wedi ymladd drosof ac wedi fy nysgu  i sefyll drosof  i fy hun. Ac felly, diolch Mam!

Canrif wedi i fenywod dderbyn yr hawl i bleidleisio, a ydych yn credu fod menywod wedi sicrhau cydraddoldeb?

Yr ateb byr a syml yw ‘na’. Ers hynny, mae pethau wedi symud ymlaen tipyn ond mae  cryn ffordd i fynd eto cyn sicrhau cydraddoldeb go iawn. Yn fy  marn i, ni fyddwn yn sicrhau cydraddoldeb go iawn tan fod menywod ar draws y byd yn cael eu trin yn gydradd gyda dynion. Mewn llawer o wledydd, mae menywod dal yn cael eu trin fel dinasyddion eilradd; nid ydym wedi sicrhau cydraddoldeb mewn diwylliant Gorllewinol eto, ac felly, mae angen tipyn o waith cyn medru sicrhau cydraddoldeb rhywiol ar draws  y byd.

Emmeline Pankhurst a’r menywod ysbrydoledig eraill a frwydrodd i sicrhau’r bleidlais oedd wedi cymryd y cam cyntaf, gan beryglu eu bywydau wrth wneud hynny. Fel menywod a dynion, mae dyletswydd arnom i barhau gyda’r frwydr am rywbeth a oedd unwaith yn freuddwyd i fenywod: cydraddoldeb. P’un ai  eich bod yn mynd i’r afael â’r bwlch cyflog rhwng y rhywiau, ymladd rhagfarn ar sail rhyw sydd yn bodoli yn ein cymdeithas neu’n dileu stigma a chamsyniadau, mae rôl gan bawb ohonom i’w chwarae. Byddwn yn sicrhau cydraddoldeb rhywiol go iawn yn y pendraw ac rwyf yn credu yn y mudiad  ffeministaidd.

Darganfyddwch am #gweithredunidgeiriau, ymgyrch Hafal 2018 ar gyfer iechyd meddwl menywod, yn: http://www.hafal.org/cy/gweithredunidgeiriau/