Perthynas Agosaf

Cod Ymarfer Iechyd Meddwl NEWYDD i Gymru

Perthynas Agosaf o fewn y Ddeddf Iechyd Meddwl

Mae’r term “Perthynas Agosaf” yn cael ei ddefnyddio’n aml mewn deddfwriaeth iechyd meddwl er mwyn cyfeirio at y person agosaf i’r claf sydd yn, neu’n cael ei asesu, er mwyn ei gadw yn yr ysbyty o dan y Ddeddf Iechyd Meddwl. Efallai bod yna rôl sylweddol iawn gan y “Perthynas Agosaf” o ran gofalu am y claf, ond nid yw hyn yn wir bob tro. Mae rôl bwysig iawn gan y Perthynas Agosaf o dan y Ddeddf Iechyd Meddwl gan fod dyletswydd arnynt i gadw’r unigolyn dan sylw yn ddiogel.

Nid yw’r “Perthynas Agosaf” o reidrwydd yn berson sydd yn perthyn yn fwyaf agos i’r unigolyn o dan sylw. Mae diffiniad ar gael yn Adran 26 o’r Ddeddf Iechyd Meddwl ac fel arfer, dyma’r person sydd ar frig y rhestr ganlynol:

• Gŵr, gwraig neu bartner sifil (p’un ai eu bod yn briod neu’n bartneriaid ai peidio)
• Mab neu ferch
• Tad neu fam
• Brawd neu chwaer
• Dad-cu neu fam-gu
• Ewythr neu fodryb
• Nai neu nith

Pan fydd dau berson bosib ar yr un lefel, y person hynaf fel arfer fydd yn cael ei apwyntio fel y Perthynas Agosaf (nid oes ots beth yw rhyw’r person hwnnw).

Mae rôl a hawliau pwysig gan y Perthynas Agosaf o dan y Ddeddf Iechyd Meddwl. I grynhoi, dylai’r Perthynas Agosaf gael gwybod, cael ei ymgynghori a chael y cyfle i gyfrannu at ystod o benderfyniadau allweddol am ofal a thriniaeth y claf. At hyn, mae yna nifer o rolau cyfreithiol penodol ganddynt yn y Ddeddf ac mae’r rhain yn cynnwys y canlynol (er nad yw hon yn rhestr gynhwysfawr):

  • gwneud cais ar gyfer cyflwyno a chadw’r claf yn yr ysbyty o dan Adrannau 2, 3 a 4, neu ei osod o dan Warcheidwaeth  o dan Adran 7 (er ei bod hi’n bwysig nodi fod y Cod Practis ar gyfer y Ddeddf Iechyd Meddwl yn datgan ei fod yn well  gadael y rôl hon i’r AMHP),
  • cael ei hysbysu os yw’r AMHP yn gwneud cais o dan Adran 2, a hefyd i wneud cais am asesiad os nad yw hyn y digwydd
  • yn cael ei ymgynghori os yw’r AMHP yn gwneud cais o dan Adran 3 neu 7,
  • yn gwrthwynebu cais a wneir gan yr AMHP o dan Adrannau 3 neu 7 (ac nid oes modd bwrw ymlaen gyda’r cais o dan y fath amgylchiadau oni bai fod y statws Perthynas Agosaf yn cael ei ddileu gan Lys Sirol)
  • cael ei hysbysu o ganlyniad yr asesiad (ac i arfer ei hawl ei hun i wneud cais os yw’r AMHP yn penderfynu peidio â gwneud hyn)
  • yn derbyn amryw o wybodaeth am sut y mae’r claf yn cael ei gadw yn yr ysbyty, gan gynnwys atgyfeiriadau i’r MHRT i Gymru (oni bai fod y claf yn gwrthod)
  • yn derbyn rhybudd saith diwrnod cyn bod y claf yn cael ei ryddhau o’r ysbyty (oni bai fod y claf yn gwrthod),
  • rhyddhau’r claf o Adrannau 3 neu 7 drwy roi rhybudd o 72 awr i Reolwyr yr Ysbyty (er bod modd diystyru hyn)
  • yn cael gwybod, ac yn chwarae rhan, yn y penderfyniadau am y Driniaeth yn y Gymuned o dan Oruchwyliaeth ynghyd â rhyddhau cleifion o’r Driniaeth yn y Gymuned o dan Oruchwyliaeth

 

Gofalwyr a’r Ddeddf Iechyd Meddwl

Yn wahanol i’r “Perthynas Agosaf”, nid oes rolau na hawliau penodol yn cael eu rhoi i ofalwyr yn y Ddeddf Iechyd Meddwl. Fodd bynnag, mae pwysigrwydd gofalwyr yn cael ei gydnabod am y tro cyntaf yng Nghodau  Ymarfer y Ddeddf Iechyd Meddwl, a hynny yn y Cod  Ymarfer Iechyd Meddwl i Gymru a ddaeth i rym yn Nhachwedd 2008. Mae Pennod 24 o’r Cod yn dwyn y teitl “Cynnwys Gofalwyr” ac yn ei gwneud hi’n glir fod gweithwyr proffesiynol yn meddu ar gyfrifoldeb i  gynnwys gofalwyr yn y broes o wneud penderfyniadau am y claf.

Yn benodol, mae’r Cod yn datgan y dylid hysbysu, ymgynghori a chynnwys gofalwyr mewn asesiadau am y claf ynghyd â chynllunio gofal, triniaeth, rhyddhau o’r ysbyty a gofal sy’n cael ei roi wedi hynny.  Mae hefyd yn datgan y dylai gweithwyr proffesiynol ystyried anghenion gofalwyr wrth ymgymryd â’r rôl gofalu, gan gynnwys eu hanghenion o ran angen gwybodaeth, hyfforddiant a chymorth  a hefyd yn ystyried y risgiau a’r pwysau y maent yn wynebu.

Mwy o wybodaeth am y Perthynas Agosaf a Gofalwyr

Mae’r Cod  Ymarfer Iechyd Meddwl i Gymru yn ffynhonnell ddefnyddiol o wybodaeth ar gyfer unigolion sydd yn Berthynas Agosaf a gofalwyr. Yn ogystal â chynnig penodau penodol ar y ddwy rôl (Pennod 23 a Phennod 24), mae yna gyfeiriad cyson eraill ar gael drwy’r Cod ac mae modd eu defnyddio’n hawdd drwy gyfrwng mynegai cynhwysfawr ar ddiwedd y Cod. Mae’r mynegai yn rhestru’r cyfeiriadau allweddol i unigolion sydd yn Berthynas Agosaf a gofalwyr.

Mae’r prif ddogfennau sydd yn ymwneud â’r Ddeddf Iechyd Meddwl a’r Cod Ymarfer, gan gynnwys taflenni, ar gael ar wefan Iechyd yng Nghymru.